Jabłonka Ko¶cielna to wie¶ leż±ca w powiecie wysokomazowieckim, na terenie województwa podlaskiego; w latach 1975-1998 administracyjnie należała do województwa łomżyńskiego. Od 1795 r. znajdowała się w zaborze pruskim; od 1807 r. w Księstwie Warszawskim; od 1815 r. w Królestwie Polskim, a w jego obrębie w woj. augustowskim (od 1837 roku - guberni). W 1867 r. Jabłonka znalazła się w utworzonej guberni łomżyńskiej. W okresie międzywojennym znajdowała się w woj. białostockim. Położona jest w połowie drogi między Zambrowem a Wysokiem Mazowieckiem.

Pierwsze wzmianki dotycz±ce wsi o pierwotnej nazwie Jabłonka ¦wierszczewo, odnajdujemy już w dokumentach z pierwszej ćwierci piętnastego stulecia. Została zasiedlona przez ród Jabłońskich. Utworzenie w 1493 r. parafii oraz wybudowanie w póĽniejszym okresie ko¶cioła spowodowało wydzielenie się wsi i zmianę nazwy na Jabłonkę Ko¶cieln±. W pocz±tkach XVIII w. wie¶ znalazła się w rękach zamożnej rodziny Slaskich, a następnie Skiwskich. W końcu XVIII stulecia wie¶ przekształciła się w miasteczko z przeważaj±c± ludno¶ci± żydowsk±.

Pocz±tki osadnictwa ludno¶ci żydowskiej sięgaj± drugiej połowy XVII lub pocz±tku XVIII w. Liczba mieszkaj±cych tu Żydów zaczęła rosn±ć po otrzymaniu w 1739 roku przywileju na prawo odbywania dwóch jarmarków i targów. Spis głów żydowskich z lat 1764/1765 wykazał 97 Żydów zamieszkałych w Jabłonce i okolicznych siołach. Starozakonni tworzyli wówczas przykahałek podlegaj±cy zarz±dowi gminy okręgowej w Ciechanowcu. Kahał usamodzielnił się pod koniec XVIII w. Według Ľródeł ko¶cielnych, we wspomnianym okresie, na obszarze parafii Jabłonka przebywało wówczas czterystu Izraelitów, osiedlonych za zgod± biskupa łuckiego, "którzy niedawno wystawili dom modlitwy lub jak oni mówi±: wielk± szkołę". Wedle spisu powszechnego z 1808 r. osadę zamieszkiwali wył±cznie Żydzi - 196 osób! "Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich" podaje, że w 1827 r. Jabłonka "liczyła 61 domów i 357 mieszkańców; obecnie za¶ liczy [1882 rok - przyp. K. G] 48 domów i 595 mieszkańców - przeważnie Żydów". Podobne dane notuj± akta ko¶cielne, według których w 1830 r. mieszkało w parafii 358 Żydów ( w tym 317 w Jabłonce jako osadzie). W drugiej połowie XIX w., w latach 60-tych, w Jabłonce przybywało 650 wyznawców mojżeszowych. Lata poprzedzaj±ce wybuch I wojny ¶wiatowej spowodowały spadek liczby Żydów. W 1911 roku na 534 mieszkańców było 439 Żydów tj. - 82,2%. Pierwszy spis w Polsce odrodzonej z 1921 r. na 248 mieszkańców wykazał 157 osób pochodzenia żydowskiego (63,3%).

W życiu ludno¶ci żydowskiej najważniejsz± rolę odgrywała gmina wyznaniowa i zwi±zane z ni± instytucje. W¶ród nich jedn± z najbardziej istotnych była synagoga, któr± wzniesiono na przełomie XVIII i XIX w. W drugiej połowie dziewiętnastego stulecia stan drewnianej bóżnicy był ¶redni - koniecznie potrzebna była reparacja. Równolegle z bożnic± wybudowano w Jabłonce drewnian± łaĽnię. W 1858 r. znajdowała się ona w dobrym stanie podobnie jak ogrodzenie kirkutu. Nie było natomiast w tym czasie oddzielnego domu szpitalnego oraz przyszkółka dla żydowskich dzieci. W latach 80-90 XIX stulecia funkcjonowały cztery chedery. W 1913 r. infrastrukturę gminn± tworzyły: drewniana synagoga, dom modlitwy, łaĽnia oraz cmentarz. W czasie I wojny ¶wiatowej spłonęła drewniana synagoga, której nigdy już nie odbudowano.

Pierwszym znanym przywódc± duchowym w Jabłonce był Lipszyc Michel, który pełnił funkcję podrabina w latach 1827-1835. W okresie 1847-1867 urz±d ten piastował Lejzor Weller, który był także podrabinem, a następnie rabinem w Wysokiem Mazowieckiem (1854-1867; 1867-1896). Od 1867 podrabinem był Mejer Frydman, po nim do 1870 r. Supersztejn; w latach 1887-1891 urz±d rabina sprawował Aron Chaimowicz Miednicki, a w okresie 1894-1898 Mejer Owsiej Lewitan. W okresie 1899-1904 stanowisko rabina vacatowało. Od 26 kwietnia 1905 roku funkcję rabina w Jabłonce sprawował Aron Ekiel Perelman - jednocze¶nie rabin w Wysokiem Mazowieckiem w latach 1899-1942. W latach 1932-1934 rabinem był Blejwas Nochum.

Życie codzienne członków gminy toczyło się wokół Rynku i przyległych ulic. W okresie międzywojennym główny zarys Jabłonki Ko¶cielnej tworzyły trzy ulice, które krzyżuj±c się, wydzielały przestrzeń Rynku, na którym odbywał się handel. W samym centrum Jabłonki, wzdłuż rynku i głównej ulicy stał rz±d kilku żydowskich domów. Były zbudowane tak blisko siebie, że stykały sie ¶cianami, tworz±c jakby jedn± konstrukcje. Ludno¶ć żydowsk± utrzymywała się głównie z pracy własnych r±k i handlu, gdyż nie wszyscy mieli dodatkowy zawód. W ostatnim dziesięcioleciu XIX w. odnotowano 27 handlarzy, 1 młynarza i 74 robotników. Ci, którzy parali się handlem byli w większo¶ci ubogimi tragarzami, kramarzami i tandeciarzami oferuj±cymi wszystko, co tylko można było sprzedać. Przy każdym domu znajdował sie ogród, na którym posiane były różne warzywa i inne mało wymagaj±ce ro¶liny. Wiele rodzin żydowskich posiadało ponadto małe sady, które jesieni± rodziły jabłka, gruszki, ¶liwki. Prawie każdy miał jedn±, b±dĽ kilka krów, kaczki, gęsi, kury. W okresie wykopek, czyli zbioru ziemniaków, ludzie pomagali sobie wzajemnie. Kilka rodzin urz±dzało tzw. "tłokę". Polegała ona na tym, że ludzie zbierali sie na polu jednej osoby, razem wykonywali wszystkie prace, a następnego dnia szli do kogo¶ innego. Wszystko opierało sie na wzajemnej pomocy.

W Jabłonce Ko¶cielnej, w okresie dwudziestolecia międzywojennego, znajdowały się trzy wiatraki. Ich wła¶cicielami i udziałowcami byli żydowscy przedsiębiorcy: w latach 1926-1927 Gebel W., Hebrołow L. i Luryn D.; 1928-1930 - G±sior Sz., Gebel W., Luryn D., Srebołów L. W 1930 roku, na skraju wsi, nad rzek± Jabłonk±, żydowska spółka: Drzewko A., Gebel Sz. wybudowała okazały, drewniany młyn wodny. Zapewniał on doskonała m±kę dla lokalnego sklepu i wszystkich okolicznych wsi. Handlem na większ± skalę artykułami spożywczymi parali się: Glinka A, Królewiecki I, Słodki B. Nieliczni reprezentowali inne profesje: Wajsbrot K. - kowal; Chachłowicz J., Goł±bek M. -krawcy; Kozioł Sz., D±bek L. - szewcy. Wła¶cicielami piekarni byli Glinka A., Segał N.

Kres istnienia gminy nast±pił w latach 1939-1942. Po przełamaniu obrony polskiej w rejonie Wizny w dniach 9-10 wrze¶nia 1939 r. wojska niemieckie wchodz±ce w skład XIX Korpusu Pancernego wdarły się w okolice Jabłonki. 20 Dywizja Zmotoryzowana zajęła z marszu Zambrów, natomiast 10 Dywizja Pancerna opanowała Wysokie Mazowieckie. Zanim tam dotarła w dniu 10 wrze¶nia 1939 r., na drodze między Wysokiem Mazowieckiem a Zambrowem, Niemcy rozstrzelali czterech Żydów, a jednego zmusili do wskoczenia do studni, gdzie się utopił. Na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow Jabłonka znalazła się pod koniec wrze¶nia 1939 pod okupacj± sowieck±, we wł±czonym do Białorusi obwodzie białostockim. Po agresji Niemiec na ZSRR w 1941 r. znajdowała się do 1944 roku pod okupacj± niemieck±. W drugiej połowie sierpnia 1941 r. wysiedlono żydowskich mieszkańców Jabłonki do utworzonego getta w Wysokiem Mazowieckiem. Skoncentrowano tam Żydów z miasta i okolicznych wsi, około pięciu tysięcy osób. Jego mieszkańców zatrudniono przy budowie i naprawie dróg, w warsztatach rzemie¶lniczych, na roli oraz przy pracach porz±dkowych w mie¶cie. W dniu 2 listopada 1942 r. getto zostało zlikwidowane; około 3.700 osób wywieziono do obozu pracy w Zambrowie - w tym mie¶cie od sierpnia 1941 do stycznia 1943 r. znajdowało się getto dla Żydów, działały także obozy dla jeńców wojennych i robotników przymusowych. Martyrologia więĽniów tego obozu polegała na codziennym wypędzaniu więĽniów na tzw. "spacery" boso, nago, bez względu na pogodę, nie wył±czaj±c dzieci, chorych i starych ludzi. Po likwidacji getta w styczniu 1943 r. roku jego mieszkańcy zostali wysłani do obozu zagłady w Treblince.

Na przestrzeni wieków gmina żydowska w Jabłonce posiadała dwa miejsca pochówku - ich lokalizację można znaleĽć na wojskowej mapie okolic Wysokiego Maz. z 1935 roku. Pierwszy cmentarz Kever Israel założono już w drugiej połowie osiemnastego stulecia. Swego czasu była to jedyna żydowska nekropolia w tej okolicy - grzebano tu także Żydów z Zambrowa i Wysokiego Mazowieckiego. Zlokalizowana jest na niedużym wzniesieniu, około 200-300 metrów od drogi Wysokie Mazowieckie - Zambrów, 40 metrów od drogi prowadz±cej do Jabłonki Ko¶cielnej. W 1858 cmentarz i mogiłki były dobrze oparkanione. Po nekropolii nie zachował się jakikolwiek ¶lad. Obecnie na obszarze cmentarza znajduj± się pola uprawne. Drugi cmentarz znajdował się przy ulicy Strażackiej, w pobliżu synagogi. W tej chwili na terenie kirkutu istnieje remiza strażacka. Również po tej nekropoli nie pozostał żaden ¶lad.

Niniejszy artykuł jest szkicem do monografii Żydów mieszkaj±cych w Jabłonce Ko¶cielnej przed 1942 rokiem.

tekst & zdjęcia: Karol Głębocki
Polecamy odwiedzenie poniższych stron internetowych:
http://www.zchor.org/jablonka/jablonka.htm
http://www.kirkuty.xip.pl/wysokiemazowieckie.htm