Cmentarz żydowski w Szydłowcu powstał prawdopodobnie około 1711 r., wraz z utworzeniem w Szydłowcu gminy żydowskiej. Założono go w północno-wschodniej czę¶ci miasta, w s±siedztwie synagogi.

W różnych Ľródłach założenie cmentarza żydowskiego w Szydłowcu datuje się na XVII w. Tę datę w swoich opracowaniach podawał pocz±tkowo Adam Penkalla. W ¶wietle kwerend przeprowadzonych przez Jacka Wijaczkę, XVII-wieczny rodowód cmentarza został zakwestionowany - w tym okresie osadnictwo żydowskie w Szydłowcu nie było jeszcze dostatecznie rozwinięte.

Na pocz±tku XIX w., ze względu na stopniowe zabudowanie działek w pobliżu cmentarza oraz w zwi±zku z jego zapełnieniem, zaszła konieczno¶ć zorganizowania nowego miejsca pochówku. 14 marca 1811 r. gmina żydowska otrzymała zezwolenie na zakup gruntu o powierzchni ok. 0,7 ha, położonego ok. 140 m na wschód od synagogi.

W 1825 r. oba cmentarze - stary i nowy - ogrodzono parkanem, a między nimi zbudowano dom przedpogrzebowy ("dom na składanie ciał ze wsi przywiezionych, które tam na kilka godzin zostaj±, dopóki grobowiec nie jest przygotowany").

W 1831 r. na działce znajduj±cej się na wschód od nowego cmentarza, "daleko w polu pod wsi± Sadkiem", urz±dzono miejsce pochówku zmarłych podczas epidemii cholery.

NajwyraĽniej pogrzeby na starym cmentarzu odbywały się jeszcze przez kolejne lata. W 1823 r. dozór bóżniczy wyst±pił do władz administracyjnych o zawieszenie na 2 lata decyzji o zamknięciu starego cmentarza, a w 1841 r. mieszczanie w skardze do burmistrza zarzucali mu, że zezwala chować na nim zmarłych. W trakcie dochodzenia wszczętego w następstwie sporz±dzono opis obu cmentarzy: "Delegowani potem naocznie przekonali się, że jest jeden cmentarz, czyli kierkut, zaraz pod bóżnic±, staremi grobami okryty, na którym nie ma ¶ladu, aby kto ze Starozakonnych nawet przed par± laty był chowany. Drugi opodal tego, również za bóżnic± , lecz dalej za miastem - wzdłuż id±cy i obok tego jest plac, dot±d całkiem nie zajęty i w znacznej czę¶ci całkiem pusty, mogiłami ¶wieżemi okryty, naokoło obwałowany, a w czę¶ci murem opasany, na którem Starozakonnych chowaj±. Trzeci za¶ jest daleko w polu pod wsi± Sadkiem, na którym byli choleryczni chowani, a ponieważ Starozakonni nie maj± innego miejsca, okopanego, ani obmurowanego na chowanie ciał zmarłych, a zatem zarzut, jakoby na starym kierkucie burmistrz dozwalał chować Żydów - za to iż z nowego użytki ci±gnie użytki, nie jest udowodniony".

W 1847 r. podjęto decyzję o ogrodzeniu cmentarza, wtedy zajmuj±cego teren "długo¶ci łokci 480, szeroko¶ci łokci 81", murem z kamieni, krytym gontem. Prace ukończono w 1852 r. Rok wcze¶niej Rz±d Gubernialny nakazał "stary cmentarz (....) zapieczętować".

W okresie międzywojennym dokonano kolejnych zakupów gruntów, wł±czaj±c do cmentarza czę¶ć epidemiczn±. Kompleks trzech cmentarzy - złożony ze starego, nowego i cholerycznego - rozci±gał się na odcinku około 600 m, od ul. Radomskiej, sięgaj±c do obecnego urzędu poczty przy ul. Staszica. W 1938 r. pomiędzy starym i nowym cmentarzem przeprowadzono drogę Kielce-Warszawa, obecn± ul. Ko¶ciuszki.

W latach II wojny ¶wiatowej cmentarz stał się miejscem egzekucji i pochówku ofiar Zagłady. Opracowany przez Główn± Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce Rejestr miejsc i faktów zbrodni popełnionych przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich. Województwo radomskie wymienia kilka takich zdarzeń:
- w 1941 r. oficer SS z Radomia zastrzelił 2 kobiety: Cukrow± (brak imienia) i Taubę Hauz. Ciała pochowano na cmentarzu,
- 21 marca 1943 r. funkcjonariusze Sicherheitspolizei z Radomia rozstrzelali na cmentarzu 10 osób o nieustalonych nazwiskach,
- w 1943 r. żandarmi rozstrzelali na cmentarzu Stefana i Stefanię Kaszubów,
- 30 marca 1943 r. żandarmi rozstrzelali na cmentarzu Bolesława Rzeszowskiego.
26 grudnia 1944 r. żandarmi rozstrzelali na cmentarzu Gloriana Gołasa i Jana Kaszubę.

Na cmentarzu pochowano także ciała osób zamordowanych w różnych punktach miasta podczas likwidacji getta. 23 marca 1943 r. na cmentarzu Niemcy rozstrzelali 117 Żydów, przywiezionych z Radomia.

Po 1945 r. na cmentarzu odbywały się pojedyncze pochówki.

Brak bliższych informacji o dewastacji cmentarza w okresie wojny. Po jej zakończeniu teren był stopniowo zabudowywany. 26 sierpnia 1957 r. Minister Gospodarki Komunalnej wydał zarz±dzenie o zamknięciu cmentarza "ze względu użyteczno¶ci publicznej". 26 listopada 1957 r. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej zdecydowało o przeznaczeniu czę¶ci działki cmentarnej na skład drewna, jednocze¶nie informuj±c o zamiarze wzniesienia na niej domu towarowego i biurowca. W kolejnych latach czę¶ć cmentarza została przejęta przez Powiatow± Spółdzielnię "Samopomoc Chłopska". W 1959 r. PMRN pozytywnie zaopiniowało wniosek Spółdzielni o budowę na cmentarzu Spółdzielczego Domu Towarowego, bloku mieszkalnego oraz 2 pawilonów na narzędzia rolnicze. Na najstarszej czę¶ci cmentarza urz±dzono boisko szkolne.

W tym okresie zachowany fragment cmentarza przy ul. Wschodniej ogrodzono ceglanym murem. Złożono na nim nagrobki z zabudowanych działek cmentarza. W latach 60. na cmentarz zasadzono topole.

W 1967 r. na cmentarzu wzniesiono pomnik z formie pionowej płyty na betonowym cokole z Gwiazd± Dawida i napisem: "W 42. rocznicę masowego mordu grupy 150 Żydów, społeczeństwo miasta i powiatu szydłowieckiego składa hołd około 16 tys. obywateli polskich pochodzenia żydowskiego, straconych w obozach zagłady i zamordowanych przez zbrodniarzy hitlerowskich z terenu Szydłowca i okolic w latach 1939-1943. Szydłowiec, dnia 21 marca 1967 r.".

W 1977 r. Tadeusz Lipiec wykonał plan cmentarza w skali 1:100, na którym oznaczono lokalizację 2950 nagrobków. W tym czasie rozpoczęto inwentaryzację macew. Prace nie zostały doprowadzone do końca.

W 1987 r. inwentaryzację zachowanych macew prowadził Adam Penkalla.

W 2000 r. z inicjatywy Benjamina Yaarego-Walda, przy współudziale m.in. Anny Sokol, Stefana Angresa i Ady Holcman wykonano spis 1950 nagrobków. Wyniki prac opublikowano w ksi±żce Cmentarz żydowski w Szydłowcu .

W 2002 r. na wniosek rabina Wolfa Kornreicha z Jerozolimy, w miejscu domniemanego grobu cadyka Natana Rabinowicza Dawida z Szydłowca i jego syna Szragi Rabinowicza z Białobrzegów, wzniesiono ohel zaprojektowany przez Mariusza Rodaka. W prace zaangażowała się Fundacja Rodziny Nissenbaumów. W czerwcu 2005 r. pracownicy Fundacji powiesili w ohelu 3 tablice pami±tkowe po¶więcone pochowanym rabinom. W latach 2005-2011 ekipa Fundacji regularnie sprz±tała teren cmentarza: usuwała ¶mieci, butelki, karczowała chwasty, samosiejki itp. Latem 2011 r. Fundacja doprowadziła pr±d do ohelu.

W 2010 r. grupa osób zwi±zanych z Gmin± Wyznaniow± Żydowsk± w Warszawie wykonała ponowny spis nagrobków, obejmuj±cy 2189 macew. Inwentaryzacja jest dostępna na stronie Fundacji Dokumentacji Cmentarzy Żydowskich: http://cemetery.jewish.org.pl.

Niezabudowana czę¶ć cmentarza - oznaczona jako działka geodezyjna nr 143005 4.0001.AR 11.4210, o powierzchni 25157 m kw. - rozci±ga się od ul. Wschodniej w kierunku wschodnim, wzdłuż ul. Staszica. Jest ogrodzona niskim murem, a od strony zachodniej - płotem z prętów żelaznych na cokole. Wej¶cie znajduje się od ul. Wschodniej. Największa koncentracja macew - w większo¶ci ustawionych wtórnie w latach powojennych - występuje w zachodnim sektorze cmentarza. W tej czę¶ci widoczne s± też fundamenty zniszczonego ohelu. Kilkana¶cie metrów dalej stoi współczesny ohel cadyków Rabinowiczów. Przez cmentarz, na osi zachód-wschód biegnie szeroka aleja. Przy niej, w odległo¶ci ok. 190 m od wej¶cia, znajduje się pomnik ku czci ofiar Zagłady.

Cmentarz - pomimo potężnych zniszczeń - stanowi jedno z największych na Mazowszu skupisk macew. Znawcy żydowskiej sztuki sepulkralnej podkre¶laj± artystyczne walory zachowanych nagrobków. Izabella Rejduch-Samkowa na łamach "Fołks Sztyme" (nr 19/4674 z 12.05.1984 r.) napisała: "szlachetno¶ć obróbki kamienia, wysoki poziom artystyczny detalu architektonicznego, motywów dekoracyjnych, bogatych przedstawień symbolicznych, niezwykle starannie wykonanych napisów pięknym kształtem liter alfabetu hebrajskiego, pozwala zaliczyć cmentarz żydowski w Szydłowcu (...) do wybitnych dzieł sztuki, kamieniarskiej i rzeĽbiarskiej. (...) Na ten wysoki poziom artystyczny ma-cew wpłynęła miejscowa tradycja; obok kamieniołomów istniały liczne warsztaty kamieniarskie, które wykonywały gotowe elementy architektoniczne jak obramienia okienne. portale, gzymsy, elementy różnych nagrobków, rzeĽby i płyty nagrobne".

Obiekt stanowi atrakcję turystyczn± i jest wykorzystywany jako element promocji miasta.

Cmentarz jest ogrodzony. Klucze do bramy znajduj± się w Starostwie Powiatowym w Szydłowcu przy Placu M. Konopnickiej 7.

tekst: Krzysztof Bielawski

Bibliografia:
•  Penkalla A., Gmina i cmentarz żydowski w Szydłowcu , "Ochrona zabytków" 1989, nr 2 (165) .
•  Penkalla A., Żydowskie ¶lady w województwie kieleckim i radomskim , Radom 1992.
•  Penkalla A., Żydzi szydłowieccy w latach 1815 - 1914. Próba charakterystyki , [w:]  Żydzi szydłowieccy. Materiały z sesji popularnonaukowej 22 lutego 1997 r. , red. J. Wijaczka, Szydłowiec 1997.
•  Rejduch-Samkowa I., Żydzi w Szydłowcu wg planu miasta z 1820 roku , "Fołks Sztyme" z 12.05.1984.
•  Rejestr miejsc i faktów zbrodni popełnionych przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich w latach 1939-1945: województwo radomskie, Warszawa 1980.
•  Wijaczka J.,  Żydzi szydłowieccy do końca XVIII w. , [w:]  Żydzi szydłowieccy. Materiały z sesji popularnonaukowej 22 lutego 1997 r. , red. J. Wijaczka, Szydłowiec 1997.