Cmentarz żydowski w Niepołomicach znajduje się przy ul. Bohaterów Getta. Wiadomo, że powierzchnia nekropolii wynosiła około 0,5 ha. Podczas I wojny ¶wiatowej w obrębie nekropolii założono cmentarz wojskowy nr 328. Pochowano na nim żydowskiego żołnierza armii austro-węgierskiej Josefa Austerweila z 32 pułku piechoty Landsturmu.

W 1936 r. na cmentarzu spocz±ł miejscowy rabin Josef Teitelbaum (zm. 22 siwan 5696 r.), syn cadyka i dajana Szmuela z Gorlic, wnuk Eleazara Nisana z Drohobycza i prawnuk Mosze Teitelbauma, założyciela dynastii chasydzkiej w Ujhely.

Obiekt uległ dewastacji w latach drugiej wojny ¶wiatowej oraz w okresie póĽniejszym. Znaczna czę¶ć działki cmentarnej została wykorzystana pod zabudowę. Z dawnego ogrodzenia pozostał jedynie fragment muru. Dzi¶ na terenie cmentarza można zidentyfikować pozostało¶ci około 140 nagrobków, w postaci macew, obmurowań i cokołów. Epitafia lub ich fragmenty zachowały się na około 30 nagrobkach.

W kwietniu 2014 r. autor niniejszego opracowania na podstawie dokumentacji fotograficznej wykonał spis danych personalnych z 29 macew:

	Awraham syn Cwi Kozma, zm. 7 adar 5702 r. (24.02.1942 r.) i Hendel córka Jakowa		Menachem Mendel Manes syn Szmuela, zm. 29 nisan 5695 r (02.05.1935 r.)
	Menachem Eli Gruenfeld syn Zecharii, zm. 3 elul 5692 r.. (04.09.1932 r.)		Meir Sz[...]el syn Naftalego Mordechaja
	Mordechaj syn Barucha ha-Kohena Weissberg, zm. 20 tamuz 5696 r. (10.07.1936 r.)		Awraham Peperle [...]
	Icchak Kalfus syn Arie Altera, zm. 25 ijar 5699 r. (15.05.1939 r.)		Mosze [...] syn Cwi ha-Kohena
	Cwi Hercko Fruchthandler syn Awrahama, zm. 8 aw 5686 r. (19.07.1926 r.)		Saul syn Chaima Wiederman (?), zm. 2 aw 5690 r. (27.07.1930 r.)
	Efroim ha-Lewi Lieban syn Jakowa Lejba ha-Lewi, zm. 8 adar II (?) 5692 r. (16.03.1932 r.) z Targowiska		Icchak Kalonimus Weinstein syn Chaima Jakowa ha-Kohena, zm. 7 ijar 5691 r. (24.04.1931 r.)
	Gela Schmeisser córka Symchy Groińskiego, ur. 10.11.1907 r. zm. 21 nisan 5696 r. (13.04.1936 r.)		Bracha Schtreuch (?) córka Awrahama
	Chana Petersberg córka Beniamina Zewa Goldsteina, zm. 7 siwan 5686 r. (20.05.1926 r.)		[...] żona Mosze Mordechaja Pinkesfeld, córka Cwi ha-Kohena, zm. 16 elul 5684 r. (15.09.1924 r.)
	Rojzel Fruchthendler córka Icchaka, zm. 1 tamuz 5685 r. (23.06.1925 r.)		Sara Estera córka Icchaka, żona Zewa Wolfa Szagrin, zm. 22 siwan 5680 r. (08.06.1920 r.)
	Bejla Hinda Weildstrein, córka Awrahama ha-Kohena, zm. 14 (?) adar II 5681 r. (24.03.1921 r.)		Rachel Weindstein córka Rafaela Cwi, zm. 15 tamuz 5690 r. (11.07.1930 r.)
	Ita córka Dawida, żona Josefa Richtera Wolf		Rywa Lauber córka Dawida Wolfa, zm. 12 tiszri 5677 r. (09.10.1916 r.)
	Malka Perl córka Meira Dawida, żona Icchaka Mames, zm. [...] tewet 568[...] r.		Eli (Eliasz) Alter Spira syn Josefa Zalmana, zm. 16 tiszri 5692 r. (27.09.1931 r.)
	Rabin Josef Teitelbaum syn Szmuela, zm. 22 siwan 5696 r. (12.06.1936 r.)		Mosze (Mojżesz) Mordechaj Pinkesfeld syn Awrahama, zm. 20 aw 5692 r. (22.08.1932 r.)
	Awraham Chaim Wolf syn Dawida Aleksandra, zm. 16 elul 5676 r. (13.09.1916 r.)		Dawid Aleksander Wolf syn Dawida Aleksandra, zm. 19 tiszri 5687 r. (27.09.1926 r.)
	Arie syn Aszera Zeliga, zm. 17 tewet 5692 r. (27.12.1931 r.)

Zidentyfikowane macewy pochodz± w większo¶ci z lat dwudziestych i trzydziestych minionego stulecia. Najstarsze stoj± na grobach osób zmarłych w 1916 r. - Awrahama Chaima Wolfa syna Dawida Aleksandra, zm. 16 elul 5676 r. (13.09.1916 r.) oraz Rywę Lauber córkę Dawida Wolfa, zm. 12 tiszri 5677 r. (09.10.1916 r.). Najmłodszy nagrobek upamiętnia Awrahama syna Cwi Kozmę i jego żonę Hendel, zamordowanych w 1942 r.

Zachowane nagrobki to stele w formie pionowego prostok±ta, zwieńczone różnymi rodzaju łuku, między innymi półkolistego, podkowiastego, odcinkowego, wklęsło-wypukłego z uskokiem. Pionowe płyty s± z reguły stabilizowane cokolikami lub poziomymi, betonowymi tumbami, jednocze¶nie zabezpieczaj±cymi miejsce pochówku. Inskrypcje często wyryte s± w zagłębionej płycinie, nierzadko wykonanej z innego rodzaju kamienia niż zasadnicza macewa. Wiele takich tablic - zapewne wykonanych z marmuru - zostało skutych z nagrobków. Na cmentarzu znajduj± się także aedicule, z tablic± epitafijn± umieszczon± pomiędzy półkolumnami, z wyodrębnionym cokołem, zamkniętymi profilowanym gzymsem o łuku odcinkowym. Nagrobek - prawdopodobnie symboliczny - Awrahama i Hendel Kozmy wykonano z niewielkiej, poziomej płyty, przymocowanej do betonowej podmurówki. Jako materiał do produkcji macew używano piaskowca, czarnego granitu, betonu i lastriko. W dolnych partiach kilku macew można odnaleĽć sygnatury zakładów kamieniarskich z Krakowa, należ±cych m. in. do Grünboima, Hornera, Grünepfela.

Dominuj± inskrypcje w języku hebrajskim, uzupełniane w niektórych przypadkach zapisem podstawowych danych w języku polskim. Prawdopodobnie na przełomie XX i XXI w. pochodz±cy w Niepołomic Eliahu Richter (Shofet) z Jesodot w Izraelu umie¶cił przy kilku nagrobkach - m. in. matki Ity Richter, Icchaka Kalonimusa Weinsteina i rabina Josefa Teitelbauma - niewielkie tabliczki z tworzywa sztucznego, z apelem w języku polskim o poszanowanie grobów.

W naczółkach czę¶ci macew wyryto symbole charakterystyczne dla żydowskiej sztuki sepulkralnej, między innymi: korony, dłonie w ge¶cie błogosławienia, ¶wieczniki, dzbany i misy. Macewy prawdopodobnie były polichromowane, jednak oddziaływanie warunków atmosferycznych w poł±czeniu z brakiem bież±cej konserwacji zniszczyły malaturę. Jedynie na nagrobku Geli Schmeisser zachowały się wypełnienia liter, pokryte barwnikiem w kolorze złotym.

Cmentarz jest utrzymywany we wzorowym porz±dku. Cmentarz jest ogrodzony, wej¶cie możliwe przez niezamykan± furtkę.

tekst: Krzysztof Bielawski
zdjęcia: Krzysztof Bielawski & Anna Krzynówek
Polecamy odwiedzenie strony Wirtualny Sztetl