Cmentarz żydowski w Mikołowie znajduje się na rozległym wzniesieniu, w rozwidleniu ulic Starej Drogi i Żorskiej. Zajmuje obszar około 1 hektara. Wiadomo, że w 1828 r. powierzchnię działki cmentarnej zwiększono. Dokładna data założenia nekropolii nie jest znana. Marcin Wodziński podczas prac badawczych odnalazł we wschodniej czę¶ci cmentarza zespół macew pochodz±cych z pierwszej połowy XVIII w. Najstarszy zidentyfikowany nagrobek upamiętniał Chaima syna Judy Lejba, zmarłego 1 marca 1726 r. Na jego macewie wyryto hebrajsk± inskrypcję o tre¶ci: "Pomnik ten dla znakomitszego od złota i szczerego złota. M±ż prawy, ja¶niej±cy został wywyższony, strawa jego była wspaniała dla wędrowców w dzień i w nocy, oto ten pan Chaim syn pana Judy Lejba błogosławionej pamięci. Jego czysta dusza wyszła w sobotę 28 adar riszon roku 486 według rachunku i od stworzenia. Niech dusza jego będzie w węzełku życia zwi±zana". Na przestrzeni dziejów chowano tu wyznawców judaizmu z Mikołowa oraz innych okolicznych skupisk żydowskich, w tym także z Pszczyny i Żor. Przed wojn± przy wej¶ciu znajdował się dom przedpogrzebowy, a cały teren otoczony był ceglano-kamiennym murem.

Cmentarz przetrwał drug± wojnę ¶wiatow± w stanie niemal nienaruszonym, w ostatnim roku Zagłady stał się ¶wiadkiem tragicznych wydarzeń. W styczniu 1945 r. przez Mikołów przechodził "marsz ¶mierci" więĽniów z KL Auschwitz-Birkenau. Na mikołowskiej nekropolii pochowano około 160 z nich, którzy zmarli z wycieńczenia lub zostali dobici przez eskortuj±cych ich Niemców. Wkrótce potem pod wschodni± ¶cian± muru cmentarnego Niemcy wykonali egzekucję na 14 więĽniach - członkach ruch oporu, przywiezionych ciężarówk± najprawdopodobniej z katowickiego więzienia. Ich zwłoki leżały pomiędzy macewami przez kilka dni, nim zostały pochowane. Obie tragedie upamiętnia pomnik, odsłonięty na skraju cmentarza.

W latach PRL cmentarz nie odzyskał swej funkcji, został zamknięty dla pochówków i zacz±ł niszczeć. Płyty nagrobne kradziono, wiele macew zostało przewróconych i połamanych. Pragn±cy zachować anonimowo¶ć jeden z byłych mieszkańców Mikołowa tak opisuje losy nekropolii: "Cały teren cmentarza był bardzo zaniedbany, a może raczej kompletnie zapomniany. Jeszcze kilka lat po wojnie było tam wiele nagrobków z prawdopodobnie bardzo drogich kamieni, które z biegiem lat "znikały". W pobliżu był dobrze prosperuj±cy zakład kamieniarski i tajemnic± poliszynela było gdzie "zaopatruje się" w materiał. W latach sze¶ćdziesi±tych zostały już tylko nagrobki z piaskowca. Fragment cmentarza był wydzielony i umieszczona była tam mogiła więĽniów z O¶więcimia, którzy zmarli w czasie ewakuacji obozu w styczniu 1945. Ta czę¶ć była zadbana i pamiętam jako harcerze mieli¶my obowi±zek porz±dkowania i składania kwiatów w tym miejscu. W domu grabarza, a raczej komórce przez lata mieszkała wielodzietna rodzina B. Ojciec rodziny był Cyganem i kilka razy zjeżdżały się tam cale tabuny, tradycyjne wozy i setki ludzi obchodz±c przez kilka dni jakie¶ uroczysto¶ci (wesela?). Nas jako dzieci nic nie mogło powstrzymać, żeby tam zajrzeć, byli¶my zawsze chętnie przyjmowani, częstowani pieczenia z ogniska, chociaż po plecach zawsze przechodziły dreszcze, bo nie rozumieli¶my języka i zawsze zdawali¶my sobie sprawę, że to wszystko dzieje się na cmentarzu".

W 1973 r. nekropolia mikołowska została wpisana przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Katowicach do rejestru zabytków. W 1982 r. ostatecznie rozebrano rozgrabiony już w dużej mierze kamienny mur. Obrazu zniszczenia dopełniły kwa¶ne deszcze, które zaszkodziły przede wszystkim nowszym macewom. W 1988 r. cmentarz został uporz±dkowany i otoczony metalowym ogrodzeniem.

Do dzi¶ zachowało się nie mniej niż kilkaset nagrobków. Ich największa koncentracja występuje w centralnej czę¶ci, na szczycie wzniesienia. Miejsca przechowywania klucza do furtki nie udało się ustalić. Wej¶cie na cmentarz jest możliwe przez zniszczone przęsła ogrodzenia.

Warto dodać, że w materiałach archiwalnych pojawiaj± się informacje o jeszcze jednym cmentarzu żydowskim, który funkcjonował "po prawej stronie drogi do Tychów, niedaleko cegielni Jakubowicza". Dowodem na jego istnienie ma być archiwalna fotografia ze zbiorów Archiwum Państwowego w Katowicach oraz wspomnienia starszych mieszkańców Mikołowa. Ostatnie ¶lady tego cmentarza miały ulec zatarciu w latach siedemdziesi±tych XX wieku, podczas budowy Osiedla Słowackiego.

tekst: K. Bielawski & M. Fr±ckowiak
Bibliografia: M. Wodziński, Hebrajskie inskrypcje na ¦l±sku XIII - XVIII wieku
Kliknij tu, by obejrzeć krótki film video z cmentarza w Mikołowie