W XV wieku najwyższy rabin Mojżesz Iserles pisał do przyjaciela w Niemczech: "ucieszyłem się wiadomo¶ci±, że przybywasz do Polski. Dobrze, że wracasz do kraju, gdyż tu panuje spokój, a nienawi¶ć chrze¶cijan wobec Żydów nie jest tak wielka jak w Niemczech. Daj Boże, aby to przetrwało do nadej¶cia Mesjasza". Takie, stosunki panowały kiedy¶ w Polsce. Czas ten sprzyjał masowemu osiedlaniu się Żydów na terenie Podlasia. Tolerancja plus uchwała przeciwko oszczerstwie o mordach rytualnych spowodowała, że królowie i o¶wiecona magnateria starali się osiedlać na swoich wło¶ciach Żydów. Odpowiadała im gospodarcza prężno¶ć i zmysł handlowy. Lubomirscy, Braniccy i Radziwiłłowie ¶ci±gali na swoje posiadło¶ci rodziny żydowskie.

Obecny Mielnik to siedziba gminy z przebogat± histori±, Uni± Mielnick±, dawnym XVI-wiecznym portem rzecznym i wieloma innymi pozostało¶ciami dawnej ¶wietno¶ci. Zbudowana w 1920 roku bóżnica stoi do dzisiaj. Do niedawna mie¶ciła się w niej piekarnia. Od kilku lat funkcja jej zmieniła się - jest siedzib± służby rolnej i magazynem zbożowym. Okres ¶wietno¶ci Mielnika min±ł. Dzisiaj, w końcu XX wieku, nikt nie jest w stanie wskazać, gdzie znajduje się synagoga - oczywi¶cie, gdzie jest magazyn zbożowy to każdy wie. Starsza pani, mog±ca pamiętać lepsze czasy nie kwapi się do podejmowania tematów żydowskich. Odchodzi. Kolejna rozmówczyni pamięta bóżnicę, gdy była ¶wi±tyni± Pana. Pani Wiera wspomina: "Przy wej¶ciu wisiały tablice z przykazaniami, które Żydzi wchodz±c całowali. Kobiety modliły się w innych pomieszczeniach niż mężczyĽni. Do modłów przebierali się w czarno-białe szaty. Na co dzień Żydzi zajmowali się handlem. Można było kupić wszystko, ¶ledzie, tytoń i rowery, a w sklepach łokciowych materiały na koszule i bluzki. Gospodarzyli też, ale nie mieli swoich koni. Przychodzili do rolnika i wynajmowali go do pracy. Ten zaorał koniem, zasiał, a potem my, kobiety były¶my zatrudniane przy żniwach. Płacili, a my pracowali¶my. Krowy na zimę oddawali rolnikom. Jedli skromnie. ¦ledzie z kartoflami, mleko, kluski.

¦więta zaczynali w pi±tek po zachodzie słońca. W domach było już wszystko naszykowane, wysprz±tane a w oknach paliły się ¶wiece. W szabat każdy Żyd zakładał biały płaszcz obszyty czarnymi wst±żkami i w tym szedł do ¶wi±tyni. Potem przywi±zywali sobie do głowy takie małe pudełko i modlili się - snuje swoj± opowie¶ć babcia Pawluczuk. Dobrzy to byli ludzie. Jak kto potrzebuje pieniędzy, to pójdzie do Żyda a ten pożyczy. Dobrzy byli. A jak przyszli Niemcy, to rabin wyszedł do nich i mówił, że przyszedł ten czas, że zbliża się zagłada. Nie narzekajcie, mówił, nikt nas nie obroni... - ale nie wiem jak się nazywał ten ich ksi±dz. Gdy byłam mał± dziewczynk±, to podgl±dałam z drzewa ¶lub. Pan młody siedział z rabinem przy stole i rozmawiali. Obok stał gramofon. A młoda w innym domu siedziała przy stole, obok niej dwa fikusy, a z boku matka z siostrami i też rozmawiały. Tańce były w domu młodej. Jak już była mężatk± to zaraz obcinali jej włosy i zakładali perukę. Kobiety przygotowywały pocięty papier kolorowy. W końcu pan młody szedł i niósł biały szal. Za nim orszak starszych Żydów. Podszedł do panny młodej i zarzucił jej ten szal na oczy, a matka z siostr± zawi±zały. Młody za¶ tyłem wychodził a kobiety posypywały go tymi papierkami. Stawał w końcu pod baldachimem i matka przyprowadzała pannę młod±. Stawiali szklankę i panna młoda postawiła na niej nogę, a na jej nogę stawiał swoj± stopę pan młody, nacisnęli i zdusili tę szklankę. A potem rabin zacz±ł czytać i wszyscy modlili się. Uczyli się w innej szkole niż my - snuje swoj± opowie¶ć babcia. Nauczycielem ich był rabin. Gdy przyszło się do sklepu żony rabina, to widać było, że chłopcy siedzieli z nosami w ksi±żkach.

Uczyli się. Jak ich Niemcy zabrali do getta, do Siemiatycz to nikt już potem nie pokazał się. Ich ogrody zarosły, większo¶ć domów spaliła się, a nazwisk to ja wtedy nie znałam, więc nie pamiętam już jak się kto nazywał - dokończyła swoj± opowie¶ć babcia Wiera".

Lepsza sytuacja jest w pobliskim Niemirowie. Wprawdzie po drewnianej bóżnicy nie pozostał nawet ¶lad, ale został cmentarz. Jego osobliwe położenie pozwoliło na ocalenie nagrobków. Strzeżona granica i wchodz±cy w jej obręb cmentarz sprawił, że macewy przetrwały. Czas nieubłaganie zaciera ¶lady, erozja niszczy zabytki minionej cywilizacji. Chcę ¶miało stwierdzić, że uważam za nonsensown± ochronę zabytków w szerokim tego słowa znaczeniu. Głosimy, że hańb± jest, gdy co¶ starego się wali. A przecież wstyd jest wtedy, gdy nowo wybudowany dom rozsypuje się po oddaniu go do użytku. Stare domy to nie znaczy zabytkowe. Nie można popierać i odnawiać wszystkiego, co stare. Przepisy nasze nakazuj± chronienie wszystkiego, co liczy ile¶ tam lat, bodaj osiemdziesi±t. Ochronę rozumiem jako restaurację i dbanie o starannie wyselekcjonowane zabytki architektury. Należy tak postępować po to, aby obecne i przyszłe pokolenia miały możliwo¶ć obcowania z przeszło¶ci±. S±dzę, że trudno normalnemu odbiorcy wej¶ć w cudowny klimat opowiadań na przykład Mendele Mojcher Sforima, których to akcja toczy się w Głupsku - małym żydowskim miasteczku. Znaj±c te opowiastki i goszcz±c, w takich Milejczycach, widzi się realnie to co przed laty opisywał autor.

Skoro jest w Polsce jeszcze kilkadziesi±t takich mie¶cin, to warto by pokusić się o nadanie jednemu z nich rangi Państwowego Muzeum Sztuki Żydowskiej. W nim też znalazłoby siedzibę Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Kultury Żydowskiej Białostocczyzny. Wprawdzie losy zaginionych jednostek, rodzin i społeczno¶ci żydowskich różni± się między sob± - lecz ł±czy je wspólny mianownik, to jest społeczny interes ocalenia resztek przebogatego ¶wiata Żydów polskich.

Realizuj±c cykl "BIAŁOSTOCKIE REMINISCENCJE" odwiedziłem dużo miasteczek, dawnych centrów żydowskich. W wielu z nich nie ma niczego poza wspomnieniami niektórych osób. Inne mie¶ciny zniszczyła II wojna ¶wiatowa. Nie ocalało nic. Jeszcze inne pozbywały się starych ruder i teraz triumfuje tam wielka płyta lub pustaki. Ale s± i perełki do których można zaliczyć Milejczyce. Domy wokół rynku nad którymi góruje synagoga. Duży dom rabina i za nim szereg oryginalnych domków, w których dawni wła¶ciciele mieli sklepy. Charakterystyczne schodki prowadziły klienta do kantoru. Okna z metalowymi sztabami, zabezpieczaj±cymi przed złodziejami i cmentarz z kilkoma ocalałymi macewami. Z drugiej strony miasta działa kaflarnia Lewinsona, stanowi±ca do dzi¶ Ľródło pracy wielu mieszkańców. W domu dawnego wła¶ciciela znajduje się przeniesiona przed kilkoma miesi±cami z bóżnicy, biblioteka gminna. W domu byłego rabina Aarona Tamares wszystko zachowało się w dobrym stanie, herbat± byłem podejmowany w pokoju, który był sal± s±du kahalnego. Wyłożony był parkietem z gwiazd± Dawida, za¶ skład sędziowski oddzielała od oskarżonych bariera. Wad± Milejczyc jest to, że nie tu lecz w Tykocinie zainwestowano pieni±dze w "synagogę-muzeum". Ale może to i lepiej. Bo dzieła sztuki użytkowej i sakralnej rozproszone po muzeach i prywatnych kolekcjach pozostaj± poza kręgiem widzów. I można, przy okazji urz±dzania muzeum zaj±ć się ponownym wyszukiwaniem ich.

W cyklu "BIAŁOSTOCKIE REMINISCENCJE" zajmowałem się odkurzaniem przeszło¶ci i ocalaniem od zapomnienia tego co warto przechować dla przyszłych pokoleń. Po odwiedzeniu kilkunastu miasteczek, w¶ród nich: Siemiatycz, Orli, Bociek, Mielnika, Tykocina, Knyszyna i Milejczyc spotkałem wielu ludzi, którym nieobce s± tematy żydowskie, ludzi którzy chętnie pomog± w zdobyciu pieniędzy na prace konserwatorskie, ludzi-twórców, którzy sporz±dz± katalogi fotografii i grafik rozsianego w terenie piękna. Komitet Opieki nad Zabytkami Kultury Żydowskiej w Krakowie napisał: ,,Z rado¶ci± przyjęli¶my wiadomo¶ć o powołaniu analogicznego do naszego Komitetu dla białostocczyzny. (...) Je¶li chodzi o własne finansowe inicjatywy, to organizowali¶my zbiórki pieniężne. Staramy się prowadzić działalno¶ć interwencyjn± zwracaj±c się do odpowiednich czynników, a także do opinii społecznej w sprawie ratowania zagrożonych zabytków".

Ocalałe macewy na wysokim brzegu Bugu czekaj± na powrót z diaspory.

tekst: Wojciech Kassian-Semik
Powyższe opracowanie autorstwa nieżyj±cego już Wojciecha Kassiana-Semika
zostało opublikowane w 1986 roku w czasopi¶mie "Fołks-Sztyme" (Głos Ludu) nr 14.
Dziękujemy synowi Autora za udostępnienie artykułu.

Jeszcze kilka słów o Mielniku

Bardzo wzruszony czytałem artykuł zamieszczony w "Fołks-Sztyme" (nr 14 z 5 kwietnia br.) pt. "Białostockie reminiscencje" opowiadaj±cy o moim rodzinnym miasteczku Mielnik, który do wojny znany był jako Mielnik nad Bugiem. Materiał to cenny, niemniej jednak przedstawiony w nim obraz Żydów mielnickich w niektórych stwierdzeniach odbiega od ówczesnej rzeczywisto¶ci. Pozwalam więc sobie przekazać kilka uwag, które skoryguj± zawarte w artykule informacje.

W opracowaniu tym nie wspomniano o "glince" Mielnickiej, gdzie przedsiębiorstwo Żydów wyj±tkowo przyczyniło się do jej szerszego rozwoju i która dawała pracę miejscowym mieszkańcom i ludziom z okolicy.

Stwierdzenie, że "na co dzień Żydzi zajmowali się handlem" jest dalekie od rzeczywisto¶ci. Z około 50-ciu rodzin żydowskich Mielnika tylko 4 miały sklepy spożywcze, a w¶ród nich największy należał do P. Radzyńskiego, który m.in. sprzedawał trochę towarów łokciowych, lecz aby kupić lepszy materiał ubraniowy trzeba było jechać do Siemiatycz. Pozostałe sklepy to małe, biedne sklepiki z tanimi produktami. Wymieniony Icko trochę handlował końmi, lecz przede wszystkim zarabiał na życie jako furman.

Reszta Żydów to przeważnie rzemie¶lnicy - krawcy, szewcy, 1 stelmach, 1 rymarz, kilku cie¶li i stolarzy. Rodzina Gardów miała olejarnię, Szachna miał prom rzeczny, była też koszerna jatka mięsna, a tuż przed wojn± kilku Żydów weszło do spółki z Polakami i uruchomili fabrykę kafli. Moja rodzina z dziada pradziada trudniła się kowalstwem (st±d też moje nazwisko) i była jedyn± w mie¶cie, która zajmowała się rolnictwem. To chyba o nas opowiada "babcia Wiera", że nie mieli¶my konia. Prawda, ale to było tylko przez kilka lat przed wojn±, bo przed tym mieli¶my konie, nawet bardzo dobre. Krowy oddawali¶my na zimę okolicznym rolnikom, ponieważ bali¶my się sekwestratora bowiem byli¶my winni duż± sumę z racji zaległych podatków, a nigdy nie można było przewidzieć kiedy złoży nam wizytę.

Żydzi Mielnika byli biedni, niewielu posiadało własne domy. Oprócz rzemie¶lników było chyba z 20 furmanów, znanych jako "Bałaguły", którzy przewozili glinę z Mielnika do fabryk kaflowych w Siemiatyczach.

W Niemirowie, jak pisałem w języku żydowskim, cmentarz ma bardzo bogat± historię, ale jedno stwierdzam z absolutn± pewno¶ci± - nie było tam "macewos". Taki cmentarz był jedyny w Polsce. Byłem tam kilkakrotnie, bowiem na tym cmentarzu spoczywaj± moi pradziadowie, ponieważ w tamtych czasach w Mielniku nie było kirkutu. Powstał dopiero w 1863 roku, prawdopodobnie w okresie powstania styczniowego, kiedy to poległo dużo Żydów.

Jeszcze o Mielniku: nie wspomniano w tym artykule o "pomniku", który stoi niedaleko rynku, wokół niego wznosz± się ruiny starej twierdzy i ko¶cioła. Stał też ładny budynek z mał± sal± zbudowany przez Rosjan na cze¶ć stłumienia powstania styczniowego. Władze polskie zniszczyły go w latach 1934-35 roku prawie doszczętnie. Były kierownik szkoły powszechnej w Mielniku pan Antoni Sierpowski pisał historię Mielnika. Przez wiele godzin rozmawiał z moim ojcem i starcami miasta, zwiedzał cmentarz, ustalał poszczególne daty z nagrobków i z archiwów. Pamiętam jak z moim ojcem odwiedzili star± łaĽnię nad rzek±, a daty wyryte na kamieniach ¶wiadczyły, że istnieje ona od 200 lat. W polskiej encyklopedii niewiele miejsca po¶więcono Mielnikowi, wspomniano o zjazdach Polsko-Litewskich, które odbywały się w halach pod dachami, gdzie przechowywano w okresie zimy glinę. Historia niewiele po¶wieciła miejsca Mielnikowi, nie wiadomo też czy praca pana Sierpowskiego ujrzała ¶wiatło dzienne.

Tragiczny był koniec Żydów mielnickich. Mój syn odwiedził Mielnik, przywiózł zdjęcia ulic, domów, synagogi i zrujnowanego cmentarza. Ten obraz minionej przeszło¶ci wstrz±sn±ł mn± do głębi. Mimo tych uwag wyrażam głębokie uznanie za zamieszczony na waszych łamach artykuł. Jest to dla mnie i my¶lę, że jeszcze dla wielu bezcenn± pami±tk±.

M. KOWAL
Melbourne