Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
LUBLIN
    English text
"Cało¶ć cmentarza zalesiona, a pojedyncze kamienie,
owite zielem i chwastami, wywieraj± bardzo romantyczne wrażenie.
Z wyższych punktów cmentarza rozci±ga się piękny widok
na stare miasto ze swemi wieżami".

M. Bałaban "Zabytki historyczne Żydów w Polsce", 1929 r.

"Stary" cmentarz żydowski w Lublinie - mie¶cie, zwanym niegdy¶ Jerozolim± Królestwa Polskiego i Żydowskim Oxfordem - należy do najcenniejszych nekropolii w całej Europie. Mimo lat dewastacji, znajdziemy tu nagrobki o wysokiej warto¶ci religijnej, historycznej i artystycznej. Jest to miejsce spoczynku sławnych rabinów i wybitnych przedstawicieli społeczno¶ci żydowskiej Lublina.

Cmentarz leży na wzgórzu, pomiędzy ul. Kalinowszczyna i ul. Sienn±, w miejscu warowni zbudowanej we wczesnym ¶redniowieczu. Dokładna data założenia cmentarza nie jest znana, wiemy jednak, że najstarszy zachowany nagrobek pochodzi z 1541 roku. Pisemne wzmianki o tej nekropolii pochodz± z 1555 roku, kiedy to starosta Lublina, Stanisław Tęczyński wydał potwierdzony przez króla Zygmunta Augusta przywilej, gwarantuj±cy Żydom możliwo¶ć dokonywania pochówków w tym miejscu. W owych czasach wzgórze otaczały rozlewiska. Mimo, że w 1829 r. powstała kolejna nekropolia żydowska w Lublinie, "stary" cmentarz sporadycznie pełnił funkcje grzebalne jeszcze do pocz±tków XX wieku. Teren nekropolii otacza siedemnastowieczny mur.

macewa z jednorożcem XVI-wieczne macewy Chany oraz Abrahama grób Widz±cego z Lublina p. Józef Honig i macewa Szaloma Szachny
Macewa z jednorożcem
foto: A. Szulczyński
XVI-wieczne macewy
Chany oraz Abrahama
foto: A. Szulczyński
Ohel
"Widz±cego z Lublina"
foto: M. Kozorys
Józef Honig
i macewa Szaloma Szachny
foto: P. Kniec
W 1918 roku Majer Bałaban tak opisywał to miejsce: "Przez mał± furtkę wchodzimy na wła¶ciwy cmentarz. ¦cieżka wije się między darni± zacienion± zaro¶lami i drzewami i wspina się coraz bardziej stromo ku górze. Z pocz±tku nie widzimy żadnych nagrobków, ale im wyżej wspinamy się, tym spotykamy je czę¶ciej. Jedne stoj± prosto, inne krzywo, a najczę¶ciej leż± po prostu na ziemi przykryte w połowie kurzem i ziemi±. Im wyżej, tym bardziej gęsty staje się las, a chaszcze bardziej nieprzenikliwe. (....) Wkrótce osi±gamy grzbiet wzgórza, ci±gn±cy się wzdłuż całego cmentarza. St±d rozpo¶ciera się przed naszymi oczyma wspaniały widok na wszystkie strony. Na północy widać domki przedmie¶cia kalinowszczyzna, od południa wznosz± się wieże Starego miasta i potężne blanki zamku. (....) Obok rektorów, rabinów, starszych kahalnych itd., na cmentarzu tym spoczywaj± słynni lekarze, słudzy dworu królewskiego, wielcy kupcy i wszyscy ci, którzy odegrali jak±¶ rolę w życiu gminy i żydostwa. Teraz ziemia skrywa ich prochy, a czas i wichry powykrzywiały lub nawet zupełnie powywracały nagrobki (....). Stopniowo wietrzej± i zacieraj± się bogate ornamenty na kamieniach: lwy i leopardy, lichtarze i korony, powalone drzewa i otwarte księgi i alegoryczne postacie, a w większo¶ci przypadków napisy s± już zupełnie nieczytelne".
grób Jaakowa Kopelmana macewy z XVI wieku ohel Widz±cego z Lublina macewa Widz±cego z Lublina
Macewa
Jaakowa Kopelmana
foto: K. Bielawski
Macewy Chany
oraz Abrahama syna Uszaja
foto: K. Bielawski
Ohel
Widz±cego z Lublina
foto: K. Bielawski
Macewa
"Widz±cego z Lublina"
foto: K. Bielawski

Na teren cmentarza wchodzi się od strony ul. Kalinowszczyzna. W±skie schody prowadz± do macewy Jakuba syna Jehudy ha-Lewi Kopelmana, zmarłego w 1541 roku. Jest to najstarszy polski nagrobek żydowski, stoj±cy na swym wła¶ciwym miejscu. Na pomniku wyryto między innymi te słowa: "Mocarz Tory, drogi kamień węgielny, którego imię umieszczone jest na tronie mocarza Jakubowego, Jaakow prawy, syn Jehudy ha-lewi błogosławionej pamięci".

Nieopodal znajdziemy stelę obramion± łukiem, stoj±c± na grobie kantora Abrahama, zmarłego 25 maja 1543 roku. Umieszczony na niej napis głosi: "Oczy moje wylewaj± potoki wody, gdyż zaciemniło się chmurami niebo, z powodu ¶mierci pana Abrahama, syna Uszaja błogosławionej pamięci, kantora, która nast±piła w poniedziałek, 24 siwan i tegoż dnia pochowany został. M±ż prawy i wierny. 303 roku wedle krótkiej rachuby". Macewa przed grobem Abrahama upamiętnia kobietę o imieniu Chana, zmarł± prawdopodobnie w 1552 roku. Również i tu możemy przytoczyć tłumaczenie epitafium: "¦wiadczy ta mogiła i ¶wiadczy ta stela, że płacz, gorycz i ból s± wielkie z powodu nieobecno¶ci poważanej, Chan±, córk± MA błogosławionej pamięci, zwanej, gdyż była gotowa do wypełniania wszystkich przykazań. Wyszła dusza jej 12 elul, we czwartek, a w pi±tek [ ] rachuby krótkiej".

macewa Szaloma Szachny macewa Szaloma Szachny inskrypcje na grobie Szaloma Szachny macewa Szlomo Lurii
Macewa Szaloma Szachny
foto: K. Bielawski
Macewa Szaloma Szachny
foto: K. Bielawski
Macewa Szaloma Szachny
foto: K. Bielawski
Macewa Szlomo Lurii
foto: K. Bielawski

W pobliżu widać okratowany grobowiec, należ±cy do rabina Jakoowa Icchaka Hurwicza (Horowitza), zwanego "Widz±cym z Lublina" (w jęz. hebrajskim: "ha-Choze mi Lublin"). Mawiano o nim, że "był aniołem, a do jego drzwi pukali najwięksi rabini". Hurwicz urodził się w 1745 roku w Józefowie Biłgorajskim, jako jedno z dzieci rabina Elizera. Wiedzę religijn± zdobywał u znanych nauczycieli, takich jak rabbi Sznelke z Puław czy Elimelach. Jego dwór w Lublinie przy ul. Szerokiej 28 przyci±gał setki chasydów, wierz±cych w cudowne moce rabina. Również dzi¶ do grobu "Widz±cego" pielgrzymuj± pobożni Żydzi z całego ¶wiata.

PrzejdĽmy dalej, do kolejnej grupy nagrobków. Potężna, niemal dwumetrowej wysoko¶ci płyta z inskrypcjami bez zdobień, to powtórnie wykuty w XIX wieku nagrobek Szaloma Szachny syna Józefa - wybitnego talmudysty, lubelskiego rabina i ostatniego generalnego rabina Małopolski, urodzonego około 1510 roku. Nazywano go "Doctor Judaeorum Lublinensium". Jego ojciec Josko był bankierem króla Polski i dzierżawc± królewskich podatków we Lwowie, Lublinie i Chełmie oraz jedynym lubelskim Żydem, posiadaj±cym przywilej mieszkania w dzielnicy chrze¶cijańskiej. Po wieloletnich studiach Szachna założył w Lublinie jesziwę, w której nauki pobierał słynny Mojżesz Isserles. Za zasługi w dziedzinie edukacji Zygmunt II August obniżył Szachnie podatki. Na macewie Szachny umieszczono napis: "Kamień ten, który postawiłem jako stellę, będzie domem schronienia dla męża Boga ¶więtego i strasznego, który krzewił Torę w Izraelu bardziej niż wszyscy, którzy byli przed nim w ostatnich pokoleniach. I przywrócił do dawnego stanu koronę nauki i wykształcił wielu uczniów tak, że wszyscy mieszkańcy ziemi z ust jego żyj± i wodę jego pij±. W chwale swojej zaprawdę był nasz pan i nauczyciel koron± sławy głów tysięcy Izraela. Czcigodny nasz nauczyciel, wielki, ¶więty, ten oto wzór pokolenia i chwała jego, przywódca wygnania Ariela, o¶wiecaj±cy i nauczyciel, przewodnicz±cy s±du Izraela, mędrzec nad mędrcami, nasz nauczyciel i mistrz, pan Szalom zwany Szachna, syn pana Josefa błogosławionej pamięci ¶więtego i sprawiedliwego. Ten jest wła¶nie ów pobożny i skromny, który został przył±czony do swoich przodków w pi±tek, nów miesi±ca kislew, 319 szóstego tysi±clecia od stworzenia ¶wiata. Niech dusza jego będzie zawi±zana w woreczku żywych z duszami sprawiedliwych, które s± w Ogrodzie Rajskim, amen, niech taka będzie wola".

cmentarz żydowski w Lublinie - macewa cmentarz żydowski w Lublinie - nagrobek macewa Dawida Tewela

Obok zwraca uwagę leż±ca na ziemi niewielka macewa z jednorożcem oraz przestrzelony pociskiem nagrobek Dawida Tewela syna Józefa.

W±ska ¶cieżka z prawej strony wiedzie na szczyt wzgórza. Tu po¶ród kilkunastu macew stoi zrekonstruowana w XIX wieku stela Szlomo (Salomona) Lurii, zwanego Maharszalem, zmarłego w 1573 r. Szlomo Luria był znanym rabinem, rektorem jesziwy w Lublinie, wielkim autorytetem w zakresie prawa żydowskiego oraz autorem dzieł: "Morze Salomona", "Filary Salomona", "M±dro¶ć Salomona". Jego imię nosiła jedna z lubelskich synagog (Maharszal-szul czyli Synagoga Maharszala).

Na cmentarzu spoczywa też wiele innych znakomitych osobisto¶ci. Wspomnijmy chociażby o Esterze Pilati - kobiecie o ogromnej wiedzy rabinicznej, jej nagrobek zdobi± lwy i korona - symbole zwyczajowo umieszczane na macewach uczonych mężczyzn - czy o marszałkach żydowskiego Sejmu Czterech Ziem (w języku hebrajskim: Waad Arba Aracot) Abrahamie Parnasie i Abrahamie Abele.

Lata pierwszej i drugiej wojny ¶wiatowej przyczyniły się do znacznego zniszczenia cmentarza. Drewniane macewy służyły stacjonuj±cym tu żołnierzom do palenia ognisk. W czasie II wojny ¶wiatowej Niemcy wykorzystali czę¶ć macew do brukowania dróg. Do dzi¶ można zobaczyć tu leje po bombach, a niektóre nagrobki nosz± ¶lady kul i pocisków.

Niestety, nie żyje już znany wieloletni opiekun tej nekropolii, Józef Honig. Zmarł w czerwcu 2003 r. w wieku 86 lat. Klucze do bramy cmentarza przechowywane s± w budynku jesziwy przy ul. Lubartowskiej 85 oraz w dawnej synagodze Chewra Nosim przy ul. Lubartowskiej 10.

Na terenie Lublina istniej± jeszcze trzy nekropolie żydowskie - funkcjonuj±cy do dzi¶ tzw. "nowy cmentarz" przy ul. Walecznych oraz zniszczone cmentarze w dzielnicach Wieniawa i Głusk.

tekst: K. Bielawski
¬ródło tłumaczeń inskrypcji: A. Trzciński, J. Woronczak: "Żydzi w Lublinie"
Polecamy odwiedzenie stron internetowych:
www.sztetl.org.pl
HaChayim HaYehudim Jewish Photo Library
www.shabbat-goy.com
Plan starego cmentarza żydowskiego w Lublinie znajdziesz tutaj.
Przeczytaj też artykuł Barbary Odnous o Józefie Honigu - "Strażnik cmentarza"
oraz opis cmentarza z 1924 r., autorstwa niemieckiego pisarza Alfreda Doeblina
Wiele zdjęć z cmentarza w Lublinie znajdziesz na stronie www.bagnowka.com

Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach z Lublina i ich nekropoliach.
Czekamy też na relacje osób, które pamiętaj± te cmentarze z okresu przed II wojn± ¶wiatow±.
Teksty i zdjęcia opublikowane w serwisie www.kirkuty.xip.pl s± chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe wył±cznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas