Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
KRZEPICE    

Pierwsi osadnicy żydowscy pojawili się w Krzepicach w XVII wieku - s± oni wzmiankowani już w 1633 r. Ich liczba pocz±tkowo rosła powoli - w 1720 r. w KuĽniczce za rzek± Liswart± mieszkały zaledwie cztery rodziny żydowskie. Po 1730 r. została otwarta pierwsza w mie¶cie synagoga. Gdy w 1765 r. liczba krzepickich Żydów wzrosła do stu szesnastu osób, ilo¶ć ta okazała się być wystarczaj±ca do założenia w Krzepicach dzielnicy żydowskiej - utworzono j± poza murami miejskimi i nazwano Nowym Miastem Krzepice (obecnie Nowokrzepice).

Ludno¶ć żydowska trudniła się przede wszystkim handlem i prowadzeniem karczm, ale miała także duży udział w miejscowym rzemio¶le. Jej stan liczebny szybko rósł i w 1808 r. osi±gn±ł trzysta dwadzie¶cia dwie osoby - stanowiło to dwadzie¶cia jeden procent mieszkańców Krzepic. Wkrótce potem zapadła decyzja o budowie drugiej w mie¶cie synagogi. Pocz±tek jej wznoszenia przypadł na lata 1814-1815, a na lokalizację wybrano teren nad rzek± Liswart± (obecnie ul. Wenecka). Za budulec posłużył kamień wapienny, cegły oraz polne głazy, a sam budynek o wymiarach 24,1 m x 13,6 m powstał w stylu neoklasycznym. Nad wej¶ciem umieszczono kamienn± tablicę obrazuj±c± otwart± księgę, a na niej dwa stoj±ce lwy podtrzymuj±ce gwiazdę Dawida splecion± z warkocza. Nad tym górował napis w języku hebrajskim: "O jakimże lękiem napawa to miejsce! Nic tu innego, tylko dom Boży i brama do nieba". Tuż obok synagogi znajdywała się szkoła żydowska, nieco dalej mykwa i dom rabina. W 1822 r. krzepicka gmina żydowska usamodzielniła się od gminy w Działoszynie.

Liczba mieszkańców Krzepic wyznania mojżeszowego stopniowo rosła. W 1847 r. było ich tysi±c pięćdziesięciu czterech (stanowili wówczas niemal pięćdziesi±t procent krzepiczan), w 1880 r. tysi±c czterystu pięćdziesięciu sze¶ciu, w 1908 r. tysi±c siedmiuset, a w 1931 r. tysi±c sze¶ciuset trzydziestu sze¶ciu. Posiadali oni wówczas w mie¶cie dwie synagogi i cztery modlitewnie. Dwudziestego siódmego paĽdziernika 1936 r. żydowscy przedstawiciele cechów założyli Cech Ogólnych Branży Rzemie¶lników Żydów w Krzepicach i Okolicy.

Pocz±tek drugiej wojny ¶wiatowej oznaczał stopniowe wyniszczanie krzepickich Żydów. W 1939 r. starsza z synagog została uszkodzono przez bombę, co ostatecznie doprowadziło do jej rozebrania. Rok póĽniej rozpoczęła się wysyłka młodych osób pochodzenia żydowskiego do obozów pracy. W 1941 r. okupant utworzył w Krzepicach otwarte getto dla Żydów (obejmowało ono ulice Rebielsk±, Krakowsk±, Soln± i Dzieln±), na czele którego stanęła Rada Starszych; porz±dku miała pilnować tam żydowska policja porz±dkowa. W czerwcu i lipcu 1942 r. Niemcy w dwóch transportach wysiedlili mieszkańców getta, kieruj±c ich na zagładę do KL Auschwitz-Birkenau.

Po wojnie do Krzepic powróciła garstka Żydów, m. in. Rozyn Szlama z żon± Ruhl±, Moszkowicz Haim i Ruhla, Korek Dawid i Judek Józef (spolszczył on swoje nazwisko na Judkowski). Jednak i oni opu¶cili to miasto po wydarzeniach marcowych w 1968 r. Ostatni Żyd krzepicki - pan Józef Judkowski - zmarł w Krzepicach ósmego marca 1993 r. W ten sposób zakończył się okres bytno¶ci Żydów w tym mie¶cie; pozostała po nich jedynie niszczej±ca synagoga bez dachu i z pękaj±cymi ¶cianami oraz kirkut.

Krzepice - macewa Krzepice - żeliwna macewa Krzepice - cmentarz żydowski Krzepice - macewa Krzepice -nagrobek
Cmentarz żydowski w Krzepicach powstał na przełomie XVII i XVIII wieku. Usytuowany jest mniej więcej 700 m od synagogi w Nowokrzepicach i około 150 m od rzeki Liswarty (choć niegdy¶ koryto rzeki przebiegało znacznie bliżej nekropolii). Powierzchnia cmentarza wynosi 1,1 ha, był on niegdy¶ otoczony od strony północnej, wschodniej i południowej murem z kamienia wapiennego, a od zachodniej drewnianym płotem. Do dnia dzisiejszego przetrwały jedynie resztki ogrodzenia. Nieopodal zachodniej krawędzi kirkutu biegn± tory kolejowe. Kiedy¶ na cmentarz prowadziła okazała brama w północnym murze; sw± budow± przypominała ona szopę, miała pięć metrów długo¶ci i wchodziła w gł±b nekropolii na trzy metry. Najstarszy zachowany obecnie nagrobek pochodzi z 1740 r., ostatni - z 1946 r. Większo¶ć inskrypcji na macewach jest wyryta w języku hebrajskim, istnieje jeden nagrobek z polskim tekstem - należy on do Ryfki Cyncynatus żyj±cej w latach 1864-1937.
Krzepice - macewa Krzepice - macewa Krzepice - macewa Krzepice - macewa Krzepice - macewa

Krzepicki cmentarz jest unikatowy. Jest to jedno z największych skupisk żeliwnych macew w Europie - tych osobliwych nagrobków było tam ponad czterysta sztuk. Na terenie Polski takie nagrobki występuj± jeszcze tylko w Warszawie, Radomsku i Międzyrzeczu. Większo¶ć z krzepickich macew żeliwnych była wykonana w hucie KuĽnicy Starej, która w XIX w. przez pewien czas znajdowała się w rękach Żydów. Niestety po wojnie kirkut ten ulegał stopniowej dewastacji. Zdarzały się przypadki kradzieży żeliwnych macew i wywożenia ich do punktu skupu złomu.

W 1997 r. pierwsz± próbę ratowania nekropolii podjęła polska młodzież zrzeszona w Polskiej Unii Studentów Żydowskich, pod kierownictwem pana Jana Jagielskiego, pracownika Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie. Dokonali oni czę¶ciowej renowacji obiektu; wycięli czę¶ć krzaków i ustawili wiele macew. Ustalono wówczas ilo¶ć ocalałych nagrobków; stan na dzień siedemnastego sierpnia 1997 r. wynosił: dwie¶cie czterdzie¶ci cztery kamienne macewy, sze¶ćdziesi±t sze¶ć macew kamiennych wykonanych z elementów zamkowych gzymsów i półkolumn, czterysta dwie żeliwne macewy. Jednak przełomowym rokiem dla krzepickiej nekropolii był rok 2000. Wówczas to młodzież ze szkół ¶rednich z Warszawy i Krzepic oraz podopieczni pana Jerzego Fornalika ze Specjalnego O¶rodka Szkolno-Wychowawczego w Borzęciczkach dokonali gruntownej renowacji obiektu (więcej o tej inicjatywie znajdziesz na stronie www.antyschematy.pl). Niemal wszystkie żeliwne macewy zostały wówczas podniesione - a czasami wykopane - z ziemi, ustawione, oczyszczone i pomalowane czarn± antykorozyjn± farb±. Dzięki tym młodym ludziom możemy obecnie ogl±dać piękny cmentarz w całej jego okazało¶ci.


tekst: Małgorzata Fr±ckowiak
zdjęcia: Małgorzata Płoszaj
Podziękowania dla p. Jana Jagielskiego za udostępnienie materiałów
z archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego
Kliknij tu, by obejrzeć film video, nakręcony na cmentarzu w Krzepicach

Cmentarz żydowski w Krzepicach w obiektywie Michała Traczyka
Krzepice - macewa Krzepice - cmentarz żydowski Krzepice - macewy Krzepice - macewa na cmentarzu żydowskim Krzepice - kirkut
Polecamy też odwiedzenie fotogalerii Zbigniewa Bogatko.
Można w niej znaleĽć wiele nastrojowych zdjęć, wykonanych na cmentarzu w Krzepicach.
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas