HOLOCAUST W WOΜMINIE

Poni瞠j zamieszczamy obszerne fragmenty wojennych wspomnie pochodz帷ego z Wo這mina Szlomy Bronsztajna (廝鏚這: Archiwum 砰dowskiego Instytutu Historycznego im. E. Ringelbluma, relacja nr 301/874). Z j瞛yka jidysz t逝maczy豉 Sylwia Szyma雟ka-Smolkin).

Od razu w 1939 roku, kiedy Niemcy zaj瘭i Wo這min, na ulicach zosta造 rozwieszone plakaty, 瞠 wszyscy 砰dzi od 鏀mego roku 篡cia, musz nosi na prawej r璚e bia貫 opaski z niebiesk Gwiazd Dawida i drugie obwieszczenie, 瞠 砰dom nie wolno chodzi po chodnikach, ale 鈔odkiem ulicy i musz zdejmowa czapki przed ka盥ym Niemcem. Z powodu tego rozporz康zenia wielu 砰d闚 uciek這 na rosyjsk stron, a wielu powraca teraz do Wo這mina. W Wo這minie za czas闚 Niemc闚 by這 4.000 砰d闚. W豉dza niemiecka wybra豉 dziesi璚ioosobow Rad 砰dowsk (Judenrat) z prezesem Blumbergiem. Judenrat musia ka盥ego dnia dostarcza robotnik闚 dla Wehrmachtu. Kiedy nie dostarcza, Wehrmacht sam 豉pa z dom闚 i na ulicach, a Judenrat musia dostarczy wykup, obuwie, meble itd. Przy pracy 砰dzi byli bardzo poganiani i bici i wiele razy szczuci psami. Polacy wsp馧dzia豉li i chodzili pokazywa, gdzie mieszka 砰d i pisali na ulicach "Jude". Kilka miesi璚y p騧niej wysz這 rozporz康zenie warszawskiego gubernatora Fischera o tworzeniu getta dla 砰d闚. Zosta造 wywieszone plakaty, gdzie b璠zie si znajdowa這 getto i dano termin dziesi璚iu dni na przeprowadzenie si. Jako miejsce getta zosta豉 wybrana Sosn闚ka, letnisko za miastem. Kto w danym terminie nie wejdzie do getta, temu zostanie skonfiskowany ca造 maj徠ek i si陰 zostanie przesiedlony. Normalnie mo積a wszystko by這 zabra do getta. Do wo這mi雟kiego getta, zgodnie z zarz康zeniem so速ysa, przesiedlono tak瞠 砰d闚 z okolicznych wsi. ㄠcznie w getcie by這 ponad siedem tysi璚y ludzi. Getto by這 bardzo ma貫 i by這 tak ciasno, 瞠 w jednej izbie 篡這 dziesi璚iu ludzi.

Judenrat utworzy policj 篡dowsk w liczbie 50 ludzi. Szefem policji by najpierw cz這nek Judenratu Koel Golgram, a p騧niej Szorer, kt鏎y przyjecha z niemieckiej niewoli, by do ko鎍a i pojecha do Treblinki. Stosunek Judenratu i policji nie by dobry. Szorer mawia: "Nawet spodnie, w kt鏎ych chodzisz, nie s twoje, tylko moje". Ca造mi dniami upijali si na konto 砰d闚, uwa瘸j帷, 瞠 s wybra鎍ami. Na pocz徠ku getto by這 jeszcze otwarte. 砰dzi mogli wychodzi do miasta i przynosi prowiant, kartofle, zbo瞠 i mle je w getcie w r璚znych m造nkach, poniewa 砰dom nie wolno by這 mle w m造nach. Oficjalny przydzia na kartki to by這 dwie軼ie gram chleba i pi耩dziesi徠 gram cukru na tydzie, kawa貫k myd豉 i proszku do prania. Dla 砰d闚 by造 specjalne talony. Prawdziwy b鏊 w getcie rozpocz掖 si po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej. Getto zosta這 zamkni皻e, ogrodzone drutami kolczastymi. 砰d napotkany poza gettem by natychmiast rozstrzeliwany przez radzymi雟k 瘸ndarmeri, kt鏎a cz瘰to przyje盥瘸豉 do Wo這mina. Pierwsz ofiar z wo這mi雟kiego getta, z豉pan po aryjskiej stronie, by Chaim Nowogrodzki. 畝ndarmeria rozstrzela豉 go na Mironowych G鏎kach. 畝ndarmi wezwali dw鏂h Polak闚 i kazali pogrzeba go w dole po drzewie. Tego samego dnia z豉pali jeszcze jednego 砰da, przywi您ali go za r瘯 do dyszla, wlekli tak kilka kilometr闚 za miasto i tam rozstrzelali. 砰dzi jednak ryzykowali dalej i wychodzili poza getto, aby przynie嗆 troch zbo瘸 czy kartofli, aby podtrzyma 篡cie, poniewa niemo磧iwym by這 prze篡 z 篡dowskich kartek. Wygania ich g堯d. W ten spos鏏 ka盥ego dnia pada造 dziesi徠ki ofiar. (....)

W getcie wybuch豉 epidemia tyfusu plamistego i wielu innych chor鏏, kt鏎e zabra造 setki ludzi. P騧niej 瘸ndarmeria bra豉 za zastrzelenie 砰da 2000 z od Judenratu. Kiedy jednego dnia zastrzelono pi璚iu 砰d闚, Rada 砰dowska musia豉 zap豉ci 10.000 z. W przeciwnym razie zagro穎no rozstrzelaniem ca貫go Judenratu i jeszcze 20 zak豉dnik闚. Opr鏂z tego 瘸ndarmeria z Sonderdienstem lub z "czarnymi" dwa razy w tygodniu przyje盥瘸豉 do getta, robi豉 rewizje, zabiera豉 resztki d鏏r 篡dowskich i wielu 砰d闚 aresztowa豉. Judenrat wyda rozporz康zenie aby odda wszystkie futra. Judenrat zebra futra i wys豉 do Kreishauptmanna do Radzymina. Pewien Polak doni鏀, 瞠 niekt鏎zy 砰dzi oddali swoje futra Polakom do przechowania. Ci 砰dzi zostali wys豉ni do Radzymina i rozstrzelani. Judenrat musia jeszcze zap豉ci ogromn kar. (....)

Z 瘸ndarmerii nadesz這 膨danie dostarczenia pewnej liczby ludzi do oboz闚. (....) Obozy pracy by造 w Wilanowie i drugi przy kopaniu torfu w Pustelniku. (....)

W Tisz be Aw 1942 roku rozpocz窸o si wysiedlanie warszawskiego getta. W Wo這minie s造szeli鄉y, 瞠 prezes getta w Warszawie, in篡nier Czerniakow odebra sobie 篡cie, poniewa kazano mu podpisa pismo o wydaniu 砰d闚. U nas w getcie wybuch豉 panika. Wszyscy byli zdenerwowani i ca造mi dniami rozmawiali鄉y mi璠zy sob. Nikt jednak nie wiedzia co jest. W tym samym czasie w naszym getcie utworzono trzystuosobow grup do pracy przymusowej na linii kolejowej od Zielonki do Zago軼inca. (....) Praca by豉 ci篹ka, poniewa musieli鄉y nosi szyny, zdejmowa stare podk豉dy i uk豉da nowe, a pracowali鄉y na akord. (.....) Pracuj帷 na kolei zauwa篡貫m pierwszy transport 砰d闚 z warszawskiego getta. Transport sk豉da si z sze嗆dziesi璚iu wagon闚. (....) Okna by造 zakratowane drutem kolczastym. Na stopniach wagonu sta υtysz i strzela, aby 砰dzi nie wygl康ali przez okno. Wagony by造 bardzo zape軟ione, ludzie k堯cili si mi璠zy sob i krzyczeli: "Ratujcie, dajcie troch wody!". (.....) Na pocz徠ku nie wiedzieli鄉y, gdzie wysy豉 si tych ludzi. (.....)

P騧niej dowiedzieli鄉y si od pracownik闚 kolei, 瞠 transporty (.....) jad do Ma趾ini, a stamt康 trzy kilometry do obozu ogrodzonego wysokim drutem. Esesmani odk豉daj na bok ich pakunki, wybieraj dwustu zdrowych m篹czyzn i odprowadzaj ich na bok. Przed ca造m transportem wyg豉szaj mow, 瞠 (....) 瞠by byli czy軼i, nale篡 pozwoli im si wyk徙a. Ka膨 砰dom rozbiera si, zwi您a buty i razem z這篡 rzeczy, wzi望 kawa貫k myd豉 z r璚znikiem. Wtedy s prowadzeni do komory gazowej - 豉幡i, kt鏎a mia豉 dwoje drzwi. (.....) Ludzie wchodzili, zamykano drzwi, wpuszczano gaz i sto os鏏 z dwustu wybranych sta這 ju po drugiej stronie drzwi, czeka這 10 minut, a ludzie b璠 martwi. SS wpuszcza這 gaz wentylatorami. Sto os鏏 musia這 wybija zmar造m z這te z瑿y, kobietom obcina d逝gie w這sy i wk豉da cia豉 do do堯w. (.....) Opowie軼i te potwierdzali ludzie, kt鏎zy uciekli z Treblinki. (....) Poza tym mogli鄉y ju wierzy, poniewa widzieli鄉y barbarzy雟twa policji niemieckiej w getcie, gdzie bez lito軼i rozstrzeliwano za drobnostk 砰d闚, starszych ludzi i ma貫 dzieci na oczach wszystkich obywateli miasta, bez skr瘼owania. Rozstrzelanych od razu grzebano na miejscu. Polacy prze軼igali si do grzebania 篡dowskich ofiar, poniewa otrzymywali za to rzeczy, kt鏎e 砰d musia zdj望 przed 鄉ierci. Ja sam wierzy貫m w to w stu procentach. Widzia貫m ju przejazd 砰d闚 z Mi雟ka, Otwocka, Falenicy, p騧niej z Cz瘰tochowy i jeszcze innych miast i miasteczek. Widzia貫m nawet transport niemieckich 砰d闚 z Frankfurtu nad Menem. (.....)

W naszym getcie panowa豉 bardzo du瘸 panika. Ludzie pr鏏owali ucieka na drug stron Bugu do Rzeszy, gdzie jeszcze by這 spokojnie. Inni zdali si na Boga. (....) W 鏀mym dniu miesi帷a sukkot 1942 r. w nocy przysz豉 do nas moja kuzynka i powiedzia豉, 瞠 policjant polski ostrzeg, 瞠 o godzinie czwartej rano getto zostanie otoczone. (....) O godzinie drugiej w nocy wyszli鄉y z getta, tak瞠 z moimi dwoma przyjaci馧mi, ciotk i kuzynk i poszli鄉y do ch這pa we wsi Os闚. Umie軼i nas w stodole pod sianem, gdzie le瞠li鄉y a do rana, kiedy przyszed ch這p i powiedzia, 瞠 bro maszynowa bije w getcie, rozstrzeliwuje si tam ludzi. 畝ndarmeria, policja polska i stra瘸cy obchodz wok馧 wszystkie domy i szukaj ukrywaj帷ych si. Kogo znajd, rozstrzeliwuj od razu.

W dalszej cz窷ci relacji opisane s losy Autora po ucieczce z Wo這mina - ukrywanie si w lesie, pobyt w getcie w υm篡, a nast瘼nie wywiezienie do obozu koncentracyjnego w Auschwitz.

powr鏒 do strony g堯wnej