Poniżej zamieszczamy obszerne fragmenty wojennych wspomnień pochodz±cego z Wołomina Szlomy Bronsztajna (Ľródło: Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego im. E. Ringelbluma, relacja nr 301/874). Z języka jidysz tłumaczyła Sylwia Szymańska-Smolkin).

Od razu w 1939 roku, kiedy Niemcy zajęli Wołomin, na ulicach zostały rozwieszone plakaty, że wszyscy Żydzi od ósmego roku życia, musz± nosić na prawej ręce białe opaski z niebiesk± Gwiazd± Dawida i drugie obwieszczenie, że Żydom nie wolno chodzić po chodnikach, ale ¶rodkiem ulicy i musz± zdejmować czapki przed każdym Niemcem. Z powodu tego rozporz±dzenia wielu Żydów uciekło na rosyjsk± stronę, a wielu powraca teraz do Wołomina. W Wołominie za czasów Niemców było 4.000 Żydów. Władza niemiecka wybrała dziesięcioosobow± Radę Żydowsk± (Judenrat) z prezesem Blumbergiem. Judenrat musiał każdego dnia dostarczać robotników dla Wehrmachtu. Kiedy nie dostarczał, Wehrmacht sam łapał z domów i na ulicach, a Judenrat musiał dostarczyć wykup, obuwie, meble itd. Przy pracy Żydzi byli bardzo poganiani i bici i wiele razy szczuci psami. Polacy współdziałali i chodzili pokazywać, gdzie mieszka Żyd i pisali na ulicach "Jude". Kilka miesięcy póĽniej wyszło rozporz±dzenie warszawskiego gubernatora Fischera o tworzeniu getta dla Żydów. Zostały wywieszone plakaty, gdzie będzie się znajdowało getto i dano termin dziesięciu dni na przeprowadzenie się. Jako miejsce getta została wybrana Sosnówka, letnisko za miastem. Kto w danym terminie nie wejdzie do getta, temu zostanie skonfiskowany cały maj±tek i sił± zostanie przesiedlony. Normalnie można wszystko było zabrać do getta. Do wołomińskiego getta, zgodnie z zarz±dzeniem sołtysa, przesiedlono także Żydów z okolicznych wsi. Ł±cznie w getcie było ponad siedem tysięcy ludzi. Getto było bardzo małe i było tak ciasno, że w jednej izbie żyło dziesięciu ludzi.

Judenrat utworzył policję żydowsk± w liczbie 50 ludzi. Szefem policji był najpierw członek Judenratu Koel Golgram, a póĽniej Szorer, który przyjechał z niemieckiej niewoli, był do końca i pojechał do Treblinki. Stosunek Judenratu i policji nie był dobry. Szorer mawiał: "Nawet spodnie, w których chodzisz, nie s± twoje, tylko moje". Całymi dniami upijali się na konto Żydów, uważaj±c, że s± wybrańcami. Na pocz±tku getto było jeszcze otwarte. Żydzi mogli wychodzić do miasta i przynosić prowiant, kartofle, zboże i mleć je w getcie w ręcznych młynkach, ponieważ Żydom nie wolno było mleć w młynach. Oficjalny przydział na kartki to było dwie¶cie gram chleba i pięćdziesi±t gram cukru na tydzień, kawałek mydła i proszku do prania. Dla Żydów były specjalne talony. Prawdziwy ból w getcie rozpocz±ł się po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej. Getto zostało zamknięte, ogrodzone drutami kolczastymi. Żyd napotkany poza gettem był natychmiast rozstrzeliwany przez radzymińsk± żandarmerię, która często przyjeżdżała do Wołomina. Pierwsz± ofiar± z wołomińskiego getta, złapan± po aryjskiej stronie, był Chaim Nowogrodzki. Żandarmeria rozstrzelała go na Mironowych Górkach. Żandarmi wezwali dwóch Polaków i kazali pogrzebać go w dole po drzewie. Tego samego dnia złapali jeszcze jednego Żyda, przywi±zali go za rękę do dyszla, wlekli tak kilka kilometrów za miasto i tam rozstrzelali. Żydzi jednak ryzykowali dalej i wychodzili poza getto, aby przynie¶ć trochę zboża czy kartofli, aby podtrzymać życie, ponieważ niemożliwym było przeżyć z żydowskich kartek. Wyganiał ich głód. W ten sposób każdego dnia padały dziesi±tki ofiar. (....)

W getcie wybuchła epidemia tyfusu plamistego i wielu innych chorób, które zabrały setki ludzi. PóĽniej żandarmeria brała za zastrzelenie Żyda 2000 zł od Judenratu. Kiedy jednego dnia zastrzelono pięciu Żydów, Rada Żydowska musiała zapłacić 10.000 zł. W przeciwnym razie zagrożono rozstrzelaniem całego Judenratu i jeszcze 20 zakładników. Oprócz tego żandarmeria z Sonderdienstem lub z "czarnymi" dwa razy w tygodniu przyjeżdżała do getta, robiła rewizje, zabierała resztki dóbr żydowskich i wielu Żydów aresztowała. Judenrat wydał rozporz±dzenie aby oddać wszystkie futra. Judenrat zebrał futra i wysłał do Kreishauptmanna do Radzymina. Pewien Polak doniósł, że niektórzy Żydzi oddali swoje futra Polakom do przechowania. Ci Żydzi zostali wysłani do Radzymina i rozstrzelani. Judenrat musiał jeszcze zapłacić ogromn± karę. (....)

Z żandarmerii nadeszło ż±danie dostarczenia pewnej liczby ludzi do obozów. (....) Obozy pracy były w Wilanowie i drugi przy kopaniu torfu w Pustelniku. (....)

W Tisz be Aw 1942 roku rozpoczęło się wysiedlanie warszawskiego getta. W Wołominie słyszeli¶my, że prezes getta w Warszawie, inżynier Czerniakow odebrał sobie życie, ponieważ kazano mu podpisać pismo o wydaniu Żydów. U nas w getcie wybuchła panika. Wszyscy byli zdenerwowani i całymi dniami rozmawiali¶my między sob±. Nikt jednak nie wiedział co jest. W tym samym czasie w naszym getcie utworzono trzystuosobow± grupę do pracy przymusowej na linii kolejowej od Zielonki do Zago¶cinca. (....) Praca była ciężka, ponieważ musieli¶my nosić szyny, zdejmować stare podkłady i układać nowe, a pracowali¶my na akord. (.....) Pracuj±c na kolei zauważyłem pierwszy transport Żydów z warszawskiego getta. Transport składał się z sze¶ćdziesięciu wagonów. (....) Okna były zakratowane drutem kolczastym. Na stopniach wagonu stał Łotysz i strzelał, aby Żydzi nie wygl±dali przez okno. Wagony były bardzo zapełnione, ludzie kłócili się między sob± i krzyczeli: "Ratujcie, dajcie trochę wody!". (.....) Na pocz±tku nie wiedzieli¶my, gdzie wysyła się tych ludzi. (.....)

PóĽniej dowiedzieli¶my się od pracowników kolei, że transporty (.....) jad± do Małkini, a stamt±d trzy kilometry do obozu ogrodzonego wysokim drutem. Esesmani odkładaj± na bok ich pakunki, wybieraj± dwustu zdrowych mężczyzn i odprowadzaj± ich na bok. Przed całym transportem wygłaszaj± mowę, że (....) żeby byli czy¶ci, należy pozwolić im się wyk±pać. Każ± Żydom rozbierać się, zwi±zać buty i razem złożyć rzeczy, wzi±ć kawałek mydła z ręcznikiem. Wtedy s± prowadzeni do komory gazowej - łaĽni, która miała dwoje drzwi. (.....) Ludzie wchodzili, zamykano drzwi, wpuszczano gaz i sto osób z dwustu wybranych stało już po drugiej stronie drzwi, czekało 10 minut, aż ludzie będ± martwi. SS wpuszczało gaz wentylatorami. Sto osób musiało wybijać zmarłym złote zęby, kobietom obcinać długie włosy i wkładać ciała do dołów. (.....) Opowie¶ci te potwierdzali ludzie, którzy uciekli z Treblinki. (....) Poza tym mogli¶my już wierzyć, ponieważ widzieli¶my barbarzyństwa policji niemieckiej w getcie, gdzie bez lito¶ci rozstrzeliwano za drobnostkę Żydów, starszych ludzi i małe dzieci na oczach wszystkich obywateli miasta, bez skrępowania. Rozstrzelanych od razu grzebano na miejscu. Polacy prze¶cigali się do grzebania żydowskich ofiar, ponieważ otrzymywali za to rzeczy, które Żyd musiał zdj±ć przed ¶mierci±. Ja sam wierzyłem w to w stu procentach. Widziałem już przejazd Żydów z Mińska, Otwocka, Falenicy, póĽniej z Częstochowy i jeszcze innych miast i miasteczek. Widziałem nawet transport niemieckich Żydów z Frankfurtu nad Menem. (.....)

W naszym getcie panowała bardzo duża panika. Ludzie próbowali uciekać na drug± stronę Bugu do Rzeszy, gdzie jeszcze było spokojnie. Inni zdali się na Boga. (....) W ósmym dniu miesi±ca sukkot 1942 r. w nocy przyszła do nas moja kuzynka i powiedziała, że policjant polski ostrzegł, że o godzinie czwartej rano getto zostanie otoczone. (....) O godzinie drugiej w nocy wyszli¶my z getta, także z moimi dwoma przyjaciółmi, ciotk± i kuzynk± i poszli¶my do chłopa we wsi Osów. Umie¶cił nas w stodole pod sianem, gdzie leżeli¶my aż do rana, kiedy przyszedł chłop i powiedział, że broń maszynowa bije w getcie, rozstrzeliwuje się tam ludzi. Żandarmeria, policja polska i strażacy obchodz± wokół wszystkie domy i szukaj± ukrywaj±cych się. Kogo znajd±, rozstrzeliwuj± od razu.

W dalszej czę¶ci relacji opisane s± losy Autora po ucieczce z Wołomina - ukrywanie się w lesie, pobyt w getcie w Łomży, a następnie wywiezienie do obozu koncentracyjnego w Auschwitz.